Z okazji pierwszego dnia Wielkiego Postu pomyślałam, że w ramach cyklu „Z bliska” przyglądniemy się wspólnie niezwykłej pracy Petera Bruegla (starszego) pt. „Walka karnawału z postem”. Bruegel znany jest z rozbudowanych, wielowątkowych narracji i kompozycji zaludnionych przez mnóstwo postaci, które „robią rzeczy” i ich objaśnienie wymaga głębszego wglądu w ten hermetyczny świat.

 

Tło historyczne

„Walka Wielkiego Postu z Karnawałem” to obraz olejny o wymiarach 118 x 164,2 cm namalowany w 1559 roku.   Obraz jest alegorycznym przedstawieniem dwóch antagonistycznych postaw społecznych i religijnych. Co ciekawe, obie strony zostały ukazane skrajnie, z ironią, poprzez wykorzystanie czytelnych dla Bruegla motywów zaczerpniętych z przysłów, przypowieści i zwyczajów flamandzkich. Karnawał to czas zabawy i rozwiązłości, gdy świat na chwilę staje na głowie, post natomiast przypomina o panujących religijnym umiarkowaniu i ascezie. Kto wygra tę inscenizowaną, groteskową walkę? Bruegel nie daje odpowiedzi, pokazując złożoność postaw moralnych, którym możemy się przyglądać z dalszej perspektywy. Całość rozgrywa się na miejskim, bliżej nieokreślonym placu, a rozmieszczenie postaci przywodzi na myśl teatralną scenę. Rzeczywiście Bruegel jest tutaj reżyserem, który za cel powziął sobie pełne drobiazgowości i niuansów przedstawienie całej panoramy społecznych grup i zjawisk – bez moralizatorskiej oceny i opowiadania się po którejkolwiek ze stron. 

 

 

Lewa strona: Karnawał 

Lewą stronę kompozycji zajmuje tytułowy Karnawał, a więc grupa bawiących się beztrosko ludzi skupionych wokół najważniejszego dla nich budynku, czyli karczmy. Karnawał to czas rozluźnienia, odwrócenia ról i swobody moralnej. Panował wówczas znany już od czasu średniowiecza „świat na opak”, przepełniony groteską, ironią i humorem, pokazujący rzeczywistość odwrotną do tej codziennej, poprawnej, kształtowanej przez normy społeczne i religijne. Bruegel nie unika tu satyry, niektóre zachowania pokazując w sposób przerysowany i karykaturalny. Ludzie tańczą, piją, wymiotują. Przy takiej mnogości scen nie sposób omówić całego obrazu centymetr po centymetrze, ale na kilka z nich warto zwrócić szczególną uwagę. Nie wiem czy wiecie, ale na stronie Inside Bruegel można obejrzeć fotografie prac artysty w bardzo wysokiej rozdzielczości i przyglądać się im z bliska – to wspaniałe zajęcie, chociaż uprzedzam, że pożera czas! 🙂

 

Karczma „Pod Błękitną Łodzią”

“Błękitna Łódź” to nazwa satyrycznego poematu znanego już w XV wieku, w którym pasażerowie łodzi mogli dryfować donikąd i do woli oddawać się zabawom cielesnym, uznawanym za niemoralne, grzeszne. To idealny motyw na oddanie karnawałowego rozluźnienia, zabawy, skupienie się na tym, co zabronione. 

Farsa Brudna Panna Młoda 

„Brudna Panna Młoda” to popularna scenka satyryczna przedstawiająca tańczącą parę małżeńską oraz pochód z prowizorycznym namiotem i łożem. Tytułowa panna młoda jest tu zaprzeczeniem czystości i piękna, a całość jest parodią sakramentu małżeństwa.

 

Gofry

Gofry to symbol cielesnej, zmysłowej przyjemności. Jedzono je chętnie szczególnie w okresie ostatków, były tłuste i smaczne (w wersji “na bogato” z jajkami) – dokładnie jak nasze pączki. Nad paleniskiem możemy dostrzec żeliwną gofrownicę. Nie wiedziałam, że gofry pojawiły się w kuchni już w średniowieczu. 

 

Prawa strona: Post

Prawa strona kompozycji, dla odmiany przedstawia praktyki związane z Wielkim Postem.  Kluczową budowlą jest tutaj kościół, w którym dostrzec można gromadzących się wiernych. Tu nie ma miejsca na karnawałową rozpustę i swawolę, w dobrym tonie jest za to asceza, modlitwa i jałmużna, chociaż zdarzają się też „przebierańcy”. Analogicznie do lewej strony, Bruegel także i tu ukazuje świat w sposób przerysowany, nie szczędząc ironicznego komentarza i obnażając przejawy fałszywej pobożności. 

Świątynia

Głównym budynkiem po postnej stronie jest kościół symbolizujący moralny porządek. Wewnątrz możemy dostrzec spowiadającą sylwetkę kapłana i ludzi zbierających się na nabożeństwo. Postać przed budynkiem ma na stoliku relikwię, którą można ucałować, zapewne za drobną opłatą. 

Ryby

Ryby to popularne danie postne, kontrastujące z rozrzutnymi goframi. Jest postrzegane jako symbol powściągliwości i umiarkowania. W religii katolickiej ryba to również symbol Chrystusa.

Żebracy (i oszuści)

Wsparcie potrzebujących to ważny, wielkopostny gest związany z przykazaniem miłości bliźniego. Bruegel namalował tu zarówno osoby naprawdę potrzebujące jak i oszustów – w ten sposób można interpretować m.in. kobietę z małpą w koszyku, której ekspresyjne gesty mają za zadanie zwrócić na nią uwagę. 

 

Część centralna:

To, co poniekąd kluczowe dla tej kompozycji, zostało umieszczone na jej środku, mamy tam bowiem spotkanie tytułowego Wielkiego Postu i Karnawału. Oczywiście podobnie jak w poprzednich fragmentach, także i tu Bruegel sięgnął po groteskowe rozwiązania, nadając im jeszcze bardziej karykaturalny wydźwięk. Tytułowa walka jest bardzo umowna, to raczej niezdarna próba symbolicznego starcia, ukazania dwóch antagonistycznych postaw i ich zwolenników.

 

 

Personifikacja karnawału 

Wg Bruegla karnawał to mężczyzna z dużym brzuchem, siedzący na wielkiej beczce. W ręku trzyma nabite na rożen mięsa, a na głowie ma pasztet drobiowy (albo ciasto) z którego wystają nogi ptaka. Otoczony jest groteskową świtą przebierańców, którzy popychają go naprzód.

 

Personifikacja postu

Post, dla odmiany, to wychudła, kobieca postać z ulem na głowie (symbol kościoła) z “bronią” w postaci długiej, drewnianej łopaty z rybami. Jej orszak składa się z dzieci i prostych ludzi spożywających m.in. postne precle i chleb. Postać siedzi na platformie ciągnionej przez dwie osoby duchowne.

 

Na uwagę zasługuje także ciekawa para ukazana tyłem, prowadzona przez błazna. Chociaż mają na sobie przebranie, nie wykazują zainteresowania karnawałowym szaleństwem – możliwe, że już się wybawili i teraz idą się wyciszyć. Czy to Wy? Bo ja na pewno.

 

Bibliografia:

1. https://www.insidebruegel.net/
2.