Wyjątkowe polskie projektantki XX wieku. Izabella Szerska-Sternińska

Izabella Szerska-Sternińska urodziła się 19 września 1928 roku w Brzeżanach na Ukrainie1)Artyści Plastycy Okręgu Warszawskiego ZPAP 1945-1970, Słownik biograficzny, Warszawa 1972, s.. Była córką Marii Szerskiej (z d. Argasińskiej) oraz Stanisława Szerskiego2)Ciekawostką jest fakt, że mężczyzna początkowo nosił nazwisko Szydło. Kiedy spotkał swoją przyszłą żonę, Marię Argasińską z dobrej kresowej rodziny, postanowił zmienić je na brzmiące mniej pospolicie., oficera, majora Wojska Polskiego oraz żołnierza 21. Pułku Piechoty Imienia Dzieci Warszawy w Cytadeli3)Rozmowa z Andrzejem Sternińskim, mężem Izabeli, przeprowadzona 11 stycznia 2011 roku przez Michała Studniarka.. W 1929 roku cała rodzina (wraz ze starszą siostrą Izabelli, Marią4)Maria Michałowska (1925-2018), artystka, jedna z pionierek konceptualizmu w Polsce, E. Kościelak, Maria Michałowska, 2014 Wrocław, s.) przeprowadziła się do Warszawy, gdzie Stanisław Szerski został przeniesiony służbowo. Jednym z ich mieszkań był dom zaprojektowany w 1935 roku przez Kazimierza Tołłoczko mieszczący się obok Cytadeli na Żoliborzu, przy ul. Dymińskiej5)J. Zawadzki, Karta pocztowa majorowej Szerskiej,  „Gazeta Wyborcza. Ale historia” [on-line] https://wyborcza.pl/alehistoria/1,121681,18286044,Karta_pocztowa_majorowej_Szerskiej.html [dostęp 29.09.2020].. Dobry, beztroski czas trwał dla Izabelli aż do wybuchu II wojny światowej, która zapoczątkowała bardzo trudny czas tułaczki.

 

Burzliwe dzieciństwo

W 1939 roku Stanisław Szerski został oddelegowany do obrony twierdzy Modlin. Matka Izabelli dla bezpieczeństwa opuściła stolicę i wraz z córkami zamieszkała u wuja Tadeusza Argasińskiego w Boernerowie pod Warszawą. Niestety, wojenna zawierucha dość szybko zmusiła je do powrotu do stolicy. Początkowo mieszkały u przyjaciół w Śródmieściu, by później trafić z powrotem do mieszkania na Żoliborzu. Stanisław Szerski, będąc jeńcem wojennym Starobielska, wiosną 1940 roku, został zamordowany w więzieniu NKWD w Charkowie6)Śmierć ojca, jako wojskowego zamordowanego na Ukrainie, była dla Izabelli bardzo długo tematem tabu. Jej mąż, Andrzej Sterniński, wspominał, że dopiero w latach 90. XX wieku zdecydowała się publicznie poruszyć ten temat w postaci wiersza, A. Sterniński „Sokolik”, Archiwum Historii Mówionej, Warszawa 2011, rozmowa przeprowadzona przez Michała Studniarka [on-line] https://www.1944.pl/archiwum-historii-mowionej/andrzej-sterninski,2437.html [dostęp 29.09.2020].. Trudny czas okupacji, aż do 1944 roku, Izabella wraz z matką i siostrą spędziła w Warszawie, uczęszczając do szkoły podstawowej. Wybuch Powstania Warszawskiego zmusił je do opuszczenia mieszkania na ul. Dymińskiej, ponieważ znajdowało się ono na linii frontu – z dachu budynku powstańcy warszawscy ostrzeliwali pozycje niemieckie na Cytadeli7) E. Kościelak, Maria Michałowska…, s. 94.W tym samym roku siostry Szerskie wraz z matką trafiły do obozu w Pruszkowie, skąd cudem udało się im wydostać.

Maria Michałowska z siostrą Izabellą Szerską-Sternińską, Warszawa 1998, fot. archiwum Marii Michałowskiej reprodukowana w E. Kościelak, Maria Michałowska, Wrocław 2014, il. 191, s. 95.

Po wojnie

Po zakończeniu wojny, w 1945 roku, kobiety próbowały bezskutecznie wrócić do mieszkania na Żoliborzu. Był to moment, w którym ich drogi na chwilę się rozeszły: Izabella zamieszkała z matką u ciotki Heleny Hacklowej w Rembertowie pod Warszawą8)U wuja Leona Argasińskiego, biologa., natomiast Maria przeprowadziła się do Krakowa, do wuja Tadeusza Argasińskiego9)Wuj powrócił z obozu dla internowanych w Rumuni i objął w Krakowie stanowisko dyrektora Krakowskiego Okręgu Poczty i Telegrafu, E. Kościelak, Maria Michałowska…, s. 94.. Za sprawą Janiny Dobrowolskiej, znajomej rodziców, Izabella trafiła na Ziemie Odzyskane i została słuchaczką „Szkoły Orląt” w Karpaczu, rozwiązanej w 1946 roku. Wtedy też Szerska-Sternińska wraz z matką trafiły do Poznania, gdzie zamieszkały u wuja Leona Argasińskiego. Dwa lata później przeniosły się do Wrocławia, dokąd w tym samym roku trafiła również Maria10)Tamże..

Edukacja artystyczna

W latach 1949-195211) Artyści Plastycy Okręgu Warszawskiego ZPAP 1945-1970, Słownik biograficzny, Warszawa 1972. Izabella Szerska-Sternińska studiowała w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych we Wrocławiu12) Obecnie Akademia Sztuk Pięknych we Wrocławiu.. Początkowo uczyła się w Katedrze Rzeźby, a następnie na Wydziale Architektury. Jej wykładowcami byli m.in. Karol Estreicher, Władysław Wincze, Stanisław Dawski, Emil Krcha13)  E. Kościelak, Maria Michałowska…, s. 95., a także Marian Sigmund14)Artyści Plastycy Okręgu Warszawskiego ZPAP…. W czasie praktyk studenckich w Wałbrzychu, organizowanych po I roku studiów, Izabella spotkała swojego kolegę Andrzeja Sternińskiego, ówczesnego studenta chemii, którego poznała w 1946 roku, na obozie koło Orłowa. Para wzięła ślub w 1952 roku, a w 1956 roku na świecie pojawił się ich syn Grzegorz 15)E. Kościelak, Maria Michałowska…, s. 95..

Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego

W 1953 roku, po obronie dyplomu z wyróżnieniem, Izabella wraz z mężem przeprowadziła się ponownie do Warszawy16)Tamże. Projektantka została zatrudniona w Centralnym Związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego „Cepelia”, pełniąc tam funkcję kierowniczki artystycznej Wydziału Wzornictwa17)Artyści Plastycy Okręgu Warszawskiego ZPAP „Cepelia” została powołana do życia w czerwcu 1949 i jej głównym celem było roztaczanie opieki państwowej nad twórczością ludową oraz centralizowanie i nadzór wytwarzanego rękodzieła. Na jej czele stanęła Zofia Szydłowska, długoletnia prezes, ale przede wszystkim inicjatorka i koordynatorka śmiałego programu, który stworzył z „Cepelii” prestiżową i dochodową firmę. Kluczowym zadaniem instytucji było łączenie tradycji polskiej kultury ludowej i rzemiosła z teraźniejszością i dostosowanie tej działalności do potrzeb współczesnego konsumenta. Na łamach jednego z artykułów Izabella Szerska-Sternińska pisała, że:

 

Jest to bowiem jedyna w Polsce instytucja, która zajmuje się nie tylko kreowaniem wzornictwa, ale także wytwórczością, reklamą i sprzedażą rękodzieła artystycznego w kraju i za granicą18) I. Sternińska, Wzornictwo Cepelii, [w:] Wzornictwo w Polsce, praca zbiorowa, red. M. Kulik, Warszawa 1987, s. 49..

 

Sklepy firmowe Cepelii w Warszawie, po lewej przy ul. Marszałkowskiej, po prawej w podziemiach Dworca Centralnego, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe.

 

Już po roku od powołania do życia „Cepelii”, w jej skład wchodziło ponad dwieście spółdzielni rękodzieła ludowego i artystycznego, m.in. „Koronka”, „Wanda”, „Sztuka Łowicka” czy „Imago Artis”, przeszło sto zakładów przemysłu artystycznego, kilkanaście magazynów hurtowych i kilkadziesiąt sklepów detalicznych oraz punktów skupu gotowych produktów19)T, Więckowski, Ginące Piękno, Warszawa 1987. Nadzór artystyczny współpracujących z „Cepelią” artystów plastyków oraz projektantów obejmował bogatą różnorodną twórczość: tkaninę artystyczną (która zdobyła najwięcej nagród i medali), meblarstwo, architekturę wnętrz, galanterię drewnianą, wikliniarstwo, ceramikę artystyczną, biżuterię oraz dziewiarstwo i projektowanie mody.

 

Kobieta w stroju ludowym przy stoliku z ręcznie wykonanymi ozdobami, Warszawa 1975, Narodowe Archiwum Cyfrowe

 

Biuro Wyposażenia wnętrz

W 1959 roku Izabella Szerska-Sternińska objęła stanowisko „specjalisty ds. architektury wnętrz”. Posada ta wiązała się z nadzorowaniem pracy 2420)W jednej ze swojej publikacji Szerska-Sternińska wspomina o 34 spółdzielniach, I. Sternińska, Wzornictwo Cepelii…s. 52. spółdzielni meblarskich wchodzących w skład „Cepelii” na terenie całego kraju21) E. Kościelak, Maria Michałowska…, s. 95. Od 1953 roku przy „Cepelii” działało Biuro Wyposażenia Wnętrz, które, jak zaznaczyła sama projektantka, odegrało bardzo ważną rolę we wzornictwie Cepelii22)I. Sternińska, Wzornictwo Cepelii…s. 52.. Biuro zajmowało się dostawą i montażem urządzeń wnętrz dla MDM-u (Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej) oraz sklepów, kawiarń czy restauracji. W latach 50. XX wieku działalność Biura związana była z rekonstrukcją zniszczonych podczas wojny zabytkowych wnętrz na terenie całego kraju, m.in. przy Rynku Starego Miasta w Warszawie, gdzie w tym czasie powstał jeden z pierwszych sklepów „Cepelii” czy w kultowej krakowskiej kawiarni „Jama Michalika”. Kolejno projektowano i organizowano wnętrza starych i nowych hoteli ( np. „Grand Hotel”, „Cracovia”, „Merkury”, „MDM”, „Poznań”) oraz Filharmonii, Teatru Wielkiego i Zamku Królewskiego w Warszawie. Jedną z ważniejszych spółdzielni meblarskich specjalizujących się w rekonstrukcji mebli historycznych była spółdzielnia „Rzeźba i Stolarstwo artystyczne” z Poznania23)Tamże.

Hotel „Cracovia” w Krakowie, fot. lata 60. XX wieku, Narodowe Archiwum Cyfrowe

 

Spółdzielnia ŁAD

Zdaniem Izabelli Szerskiej-Sternińskiej najbardziej modelową spółdzielnią w zakresie współczesnego wzornictwa oraz architektury wnętrza była warszawska „Spółdzielnia Artystów Plastyków Ład24)I. Sternińska, Wzornictwo Cepelii…s. 53”. Do jej powstania w 1926 roku przyczynili się m.in. artyści i projektanci – Karol Stryjeński, Wojciech Jastrzębowski oraz Józef Czajkowski. Nazwę spółdzielni projektant Karol Tichy tłumaczył w następujący sposób:

Ład, bo to tylko trzy litery, bo to znaczy, że ma być ładnie i ma być w tym ład – porządek25)40 lat ładu, katalog wystawy w Zachęcie, Warszawa 1957

Spółdzielnia od samego początku istnienia zakładała ścisłą współpracę projektantów (w głównej mierze profesorów i studentów warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych) z rękodzielnikami26)Ład miał własne zakłady, w których wybitni rzemieślnicy pracowali pod okiem projektantów., za cel obierając sobie projektowanie mebli, tkanin, ceramiki i innych przedmiotów „z wyraźnym dążeniem do doskonałości formy, surowca i wykonania27)40 lat ładu, Katalog wystawy w Zachęcie, Warszawa 1957, s. 6. Twórcy w atrakcyjny sposób łączyli inspiracje rodzimą sztuką ludową z nowoczesnym spojrzeniem na formę i funkcję projektowanych przedmiotów. W 1931 roku spółdzielnia otworzyła swój pierwszy firmowy sklep, oferując nie tylko ciekawy (i dość drogi jak na owe czasy) asortyment, ale też fachowe konsultacje i pomoc w aranżowaniu całego mieszkania.

 

Fragment ulotki reklamowej Spółdzielni Artystów Ład, Małopolska Biblioteka Cyfrowa.

 

 

Fragment ekspozycji wystawy Sztuka Wnętrza i Sztuka Hafciarska zorganizowanej w Instytucie Propagandy Sztuki w Warszawie przez Spółdzielnię Artystów Plastyków Ład, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

 

II wojna światowa mocno zahamowała rozwój spółdzielni i spowodowała zniszczenie większości cennej dokumentacji.  Reaktywowany po wojnie „Ład” funkcjonował pod nazwą Spółdzielnia Pracy Architektury Wnętrz, będąc drugim, tuż po Instytucie Wzornictwa Przemysłowego, ośrodkiem meblarskim w Polsce. W latach 50. XX wieku, funkcjonowanie Ładu podporządkowano nowo utworzonej wówczas „Cepelii”, co zapoczątkowało projektowanie mebli przeznaczonych do produkcji na masową skalę28)w latach 50. XX wieku Ład posiadał 7 zakładów – 5 w Warszawie i po jednym w Kłodzku i w Bydgoszczy. Spółdzielnia skupiała wówczas aż trzy pokolenia projektantów wywodzących z różnych formacji artystycznych. Byli to m.in. Czesław Knothe, Jan Kurzątkowski, Władysław Wincze, Teresa Kruszewska29)J. Hubner-Wojciechowska, Lata 60. XX wieku. Sztuka Użytkowa. Przewodnik dla kolekcjonerów, Warszawa 2014, s. 212. czy Izabella Szerska-Sternińska.

 

Autorskie projekty mebli

Szerska-Sternińska swoją projektową współpracę z „Ładem” rozpoczęła w latach 50. XX wieku. W 1956 roku, w katalogu wydanym z okazji „30 lecia Ładu”, widnieje jeden jej projekt zabawki – konika. Znacznie więcej realizacji wykonała w latach 60 i 70. XX wieku i to z nimi jest najbardziej kojarzona. Do jej topowych projektów zaliczyć można Biurko-półkę z ok. 1964 roku.

 

Biurko-półka, proj. z ok 1964 roku (krzesła proj. Franciszek Aplewicz), fot. Hemma

 

Metka na odwrociu mebla „biurko-półka”, fot. Desa Unicum

 

Prostota przedmiotu oraz jego wielofunkcyjność stanowiła niejako zapowiedź mebli projektowanych do małych, blokowych mieszkań. Zgodnie z duchem Ładu mebel wykonany został z drewna, był lekki, asymetryczny i posiadał charakterystyczne dla projektantki ukośne fronty szuflad30)Biurko-półka proj. Izabella Sternińska, Co to za fotel? [on-line], https://cotozafotel.pl/biurko-polka-proj-izabela-sterninska/ [dostęp: 20.09.2020].. Artystkę zainspirował dorastający syn Grześ, który w małej przestrzeni blokowego mieszkania potrzebował swojego kącika do nauki31)  Biurko-półka, Desa [on-line], https://desa.pl/pl/aukcje/design-polska-sztuka-stosowana-1918-2018/biurko-polka/ [dostęp 29.09.2020].. Obserwacja potrzeb nastolatka zainspirowała ją również do zaprojektowania kubizujących, młodzieżowych mebli „Grześ”. Dużą popularnością cieszył się również zestaw mebli o nazwie „Jajo”, zaprojektowany w latach 70. XX wieku. Nazwa nawiązywała do owalnego przeszklenia drzwiczek serwantki. Dolna część w formie komody produkowana była w dwóch wariantach (z szufladami i pełnymi drzwiczkami), które sprzedawano także osobno. Do kompletu należało również biurko oraz fotel.

Komody z zestawu „Jajo”, dwie wersje, lata 70. XX wieku, fot. Desa Unicum

 

 

Fotel oraz biurko z zestawu „Jajo”, lata 70. XX wieku, fot. Katalog aukcyjny  „Sztuka kobiet”, Desa Unicum, 8 października, Warszawa 2019

 

Szerska-Sternińska wymieniania jest także jako jedna z artystek współpracujących z toruńską spółdzielnią „Rzut”, gdzie także zajmowała się meblarstwem32)L. Pańków, Tkaniny, meble, kilimy, tekstylia i ceramika, Dwutygodnik [online],https://www.dwutygodnik.com/artykul/6168-tkaniny-zabawki-meble-kilimy-tekstylia-i-ceramika.html [dostęp 29.09.2020].. Projektantka ma na swoim koncie również meble na zamówienie. Do najciekawszych realizacji zaliczyć można m.in. toaletkę zamówioną przez Zakład Drzewny Instytutu Wzornictwa Przemysłowego33)Biuletyn Instytutu Wzornictwa Przemysłowego, dodatek do miesięcznika „Przemysł Drzewny”, Rok 3, Warszawa 1953, Nr. 5-15, s. 1. oraz zestaw mebli do gabinetu prezesa „Cepelii” z 1966 roku34)Spółdzielnia Artystów ład 1926-1996, red. A. Frąckiewicz, Tom I, Warszawa 1998, s. 130.

Toaletka, 1953, fot. w albumie J. Putowska, Meble Naszych Mieszkań, Warszawa 1954, il. 20.

Projekty meblarskie:

1953 – Toaletka35)Biuletyn Instytutu Wzornictwa Przemysłowego, dodatek do miesięcznika „Przemysł Drzewny”, Rok 3, Warszawa 1953, Nr. 5-15, s. 1.9 IWP)
przed 1956 –
konik36)Wystawa ład. XXX. 1926-1956, Katalog wystawy w Zachęcie, Warszawa 1956 (zabawka)
ok. 1960 –
Meble w hallu Lecznicy Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej37)Spółdzielnia Artystów ład 1926-1996, A. Frąckiewicz, Tom I, Warszawa 1998(Ład)
ok. 1964 (lub 1961) – Biurko-półka38)Biurko-półka proj. Izabella Sternińska, Co to za fotel? [on-line], https://cotozafotel.pl/biurko-polka-proj-izabela-sterninska/ [dostęp: 20.09.2020 (Ład)
1966 –
zestaw mebli do gabinetu Dyrektora Cepelii39)Spółdzielnia Artystów ład 1926-1996, A. Frąckiewicz, Tom I, Warszawa 1998
Lata 60. XX wieku –
zestaw mebli mieszkalnych z brzozy barwionej40)40 lat ładu, katalog wystawy w Zachęcie, Warszawa 1957 (stolik z tacą, fotel kryty skórą, ława kryta skórą, taboret kryty skórą), (Ład)
Lata 60. XX wieku
– demontowana ława ze szczeblin brzostowych41)40 lat ładu, katalog wystawy w Zachęcie, Warszawa 1957 oraz fotel ze szczeblin brzostowych42)J. Putowska, Meble Naszych Mieszkań, Warszawa 1954(Ład)
Lata 70. XX wieku – Zestaw„Jajo” w skład którego wchodzą serwantka, komoda (w dwóch wersjach: z szufladkami i drzwiczkami pełnymi, sprzedawano także osobno),biurko i fotel43)Spółdzielnia Artystów ład 1926-1996, red. A. Frąckiewicz, Tom I, Warszawa 1998, (Ład)

 

 

Fotel i ława ze szczeblin, lata 60. XX wieku

Edukacja i poezja

Oprócz projektowania Izabella Szerska-Sternińska była niezwykle aktywna jako edukatorka i popularyzatorka wiedzy o polskim wzornictwie. Od 1959 roku prowadziła wykłady na temat kultury plastycznej dla pracowników „Cepelii”, a w latach 1965-1967 uczyła wychowania plastycznego w podstawowej i średniej Szkole Muzycznej im. Karola Szymanowskiego. Od 1965 opracowywała teksty i fotografie do biuletynów i folderów „Cepelii”, a od lat 70. XX wieku pisała publikacje do czasopisma „Opinia”44) Artyści Plastycy Okręgu Warszawskiego ZPAP…, s oraz tworzyła teksty do wydawnictw poświęconych polskiemu wzornictwu powojennemu. W latach 80. XX wieku Szerska-Sternińska objęła posadę Dyrektorki Biura Wzornictwa „Cepelii”, którą pełnia aż do przejścia na emeryturę 45)E. Kościelak, Maria Michałowska…, s. 95.). Swoim artystycznym potrzebom dawała upust także jako poetka. Jej wiersze zostały wydane w postaci książki46)A. Sterniński „Sokolik”, Archiwum Historii Mówionej, Warszawa 2011, rozmowa przeprowadzona przez Michała Studniarka, https://www.1944.pl/archiwum-historii-mowionej/andrzej-sterninski,2437.html.. Izabella Szerska-Sternińska zmarła w lutym 2003 roku po ciężkiej i długiej chorobie, pozostawiając ogromny artystyczny dorobek. Jej pogrzeb odbył się w kościele św. Stanisława Kostki na Żoliborzu.

 

Staszkowi

(…) w gwiazdowej kosza kolebce
coś gada , skrzypi i szepce
O łukach, formach i splotach
O nagłych wzlotach, odwrotach
O tej jedynej chwili –
Gdy się nad nim pochyli
Artysta – aby nakazem dłoni
Tak witki ugiąć i skłonić
Że nawet nie najłaskawsze
W kształt zastygają na zawsze47)Stanisław Dziubak – Rzeźby z wikliny, [w:] „Afisz. Tarnobrzeski tygodnik kulturalny”, Nr 5(34), Tarnobrzeg 2000, s. 2..

/Międzynarodowy Plener Wikliniarski „URLE” ‘87/

 

WYSTAWY48)Artyści Plastycy Okręgu Warszawskiego ZPAP 1945-1970, Słownik biograficzny, Warszawa 1972

1957 – 30-lecie Spółdzielni Ład, Zachęta w Warszawie
1963 – Sztuka użytkowa w XV-lecie PRL, Zachęta w Warszawie
1967 – 40-lecie Spółdzielni Ład, Zachęta w Warszawie
1968 – Wystawa Desy, Warszawa
1969 – Polska Sztuka Użytkowa, Moskwa

NAGRODY49)Artyści Plastycy Okręgu Warszawskiego ZPAP 1945-1970, Słownik biograficzny, Warszawa 1972.

1954 – I nagroda w konkursie ogólnopolskim na wnętrze mieszkania (w zespole)
1955 – I nagroda konkursie ogólnopolskim Architektury Wnętrz i Sztuki Dekoracyjnej (w zespole)
1962 – I nagroda w konkursie Spółdz. „Plastyka”
1964- I nagroda w konkursie Centralny Związek Spółdzielczości Pracy

 

PS Ogromne podziękowania składam na ręce Pani Elżbiety Kościelak za pomoc w zdobyciu bezcennej publikacji.

Zrealizowano w ramach programu stypendialnego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego – Kultura w sieci.

References   [ + ]

1. Artyści Plastycy Okręgu Warszawskiego ZPAP 1945-1970, Słownik biograficzny, Warszawa 1972, s.
2. Ciekawostką jest fakt, że mężczyzna początkowo nosił nazwisko Szydło. Kiedy spotkał swoją przyszłą żonę, Marię Argasińską z dobrej kresowej rodziny, postanowił zmienić je na brzmiące mniej pospolicie.
3. Rozmowa z Andrzejem Sternińskim, mężem Izabeli, przeprowadzona 11 stycznia 2011 roku przez Michała Studniarka.
4. Maria Michałowska (1925-2018), artystka, jedna z pionierek konceptualizmu w Polsce, E. Kościelak, Maria Michałowska, 2014 Wrocław, s.
5. J. Zawadzki, Karta pocztowa majorowej Szerskiej,  „Gazeta Wyborcza. Ale historia” [on-line] https://wyborcza.pl/alehistoria/1,121681,18286044,Karta_pocztowa_majorowej_Szerskiej.html [dostęp 29.09.2020].
6. Śmierć ojca, jako wojskowego zamordowanego na Ukrainie, była dla Izabelli bardzo długo tematem tabu. Jej mąż, Andrzej Sterniński, wspominał, że dopiero w latach 90. XX wieku zdecydowała się publicznie poruszyć ten temat w postaci wiersza, A. Sterniński „Sokolik”, Archiwum Historii Mówionej, Warszawa 2011, rozmowa przeprowadzona przez Michała Studniarka [on-line] https://www.1944.pl/archiwum-historii-mowionej/andrzej-sterninski,2437.html [dostęp 29.09.2020].
7.  E. Kościelak, Maria Michałowska…, s. 94.
8. U wuja Leona Argasińskiego, biologa.
9. Wuj powrócił z obozu dla internowanych w Rumuni i objął w Krakowie stanowisko dyrektora Krakowskiego Okręgu Poczty i Telegrafu, E. Kościelak, Maria Michałowska…, s. 94.
10. Tamże.
11.  Artyści Plastycy Okręgu Warszawskiego ZPAP 1945-1970, Słownik biograficzny, Warszawa 1972.
12. Obecnie Akademia Sztuk Pięknych we Wrocławiu.
13.   E. Kościelak, Maria Michałowska…, s. 95.
14. Artyści Plastycy Okręgu Warszawskiego ZPAP…
15, 45. E. Kościelak, Maria Michałowska…, s. 95.
16, 23. Tamże
17. Artyści Plastycy Okręgu Warszawskiego ZPAP
18.  I. Sternińska, Wzornictwo Cepelii, [w:] Wzornictwo w Polsce, praca zbiorowa, red. M. Kulik, Warszawa 1987, s. 49.
19. T, Więckowski, Ginące Piękno, Warszawa 1987
20. W jednej ze swojej publikacji Szerska-Sternińska wspomina o 34 spółdzielniach, I. Sternińska, Wzornictwo Cepelii…s. 52.
21. E. Kościelak, Maria Michałowska…, s. 95
22. I. Sternińska, Wzornictwo Cepelii…s. 52.
24. I. Sternińska, Wzornictwo Cepelii…s. 53
25. 40 lat ładu, katalog wystawy w Zachęcie, Warszawa 1957
26. Ład miał własne zakłady, w których wybitni rzemieślnicy pracowali pod okiem projektantów.
27. 40 lat ładu, Katalog wystawy w Zachęcie, Warszawa 1957, s. 6
28. w latach 50. XX wieku Ład posiadał 7 zakładów – 5 w Warszawie i po jednym w Kłodzku i w Bydgoszczy
29. J. Hubner-Wojciechowska, Lata 60. XX wieku. Sztuka Użytkowa. Przewodnik dla kolekcjonerów, Warszawa 2014, s. 212.
30. Biurko-półka proj. Izabella Sternińska, Co to za fotel? [on-line], https://cotozafotel.pl/biurko-polka-proj-izabela-sterninska/ [dostęp: 20.09.2020].
31.   Biurko-półka, Desa [on-line], https://desa.pl/pl/aukcje/design-polska-sztuka-stosowana-1918-2018/biurko-polka/ [dostęp 29.09.2020].
32. L. Pańków, Tkaniny, meble, kilimy, tekstylia i ceramika, Dwutygodnik [online],https://www.dwutygodnik.com/artykul/6168-tkaniny-zabawki-meble-kilimy-tekstylia-i-ceramika.html [dostęp 29.09.2020].
33, 35. Biuletyn Instytutu Wzornictwa Przemysłowego, dodatek do miesięcznika „Przemysł Drzewny”, Rok 3, Warszawa 1953, Nr. 5-15, s. 1.
34. Spółdzielnia Artystów ład 1926-1996, red. A. Frąckiewicz, Tom I, Warszawa 1998, s. 130
36. Wystawa ład. XXX. 1926-1956, Katalog wystawy w Zachęcie, Warszawa 1956
37, 39. Spółdzielnia Artystów ład 1926-1996, A. Frąckiewicz, Tom I, Warszawa 1998
38. Biurko-półka proj. Izabella Sternińska, Co to za fotel? [on-line], https://cotozafotel.pl/biurko-polka-proj-izabela-sterninska/ [dostęp: 20.09.2020
40, 41. 40 lat ładu, katalog wystawy w Zachęcie, Warszawa 1957
42. J. Putowska, Meble Naszych Mieszkań, Warszawa 1954
43. Spółdzielnia Artystów ład 1926-1996, red. A. Frąckiewicz, Tom I, Warszawa 1998
44. Artyści Plastycy Okręgu Warszawskiego ZPAP…, s
46. A. Sterniński „Sokolik”, Archiwum Historii Mówionej, Warszawa 2011, rozmowa przeprowadzona przez Michała Studniarka, https://www.1944.pl/archiwum-historii-mowionej/andrzej-sterninski,2437.html.
47. Stanisław Dziubak – Rzeźby z wikliny, [w:] „Afisz. Tarnobrzeski tygodnik kulturalny”, Nr 5(34), Tarnobrzeg 2000, s. 2.
48. Artyści Plastycy Okręgu Warszawskiego ZPAP 1945-1970, Słownik biograficzny, Warszawa 1972
49. Artyści Plastycy Okręgu Warszawskiego ZPAP 1945-1970, Słownik biograficzny, Warszawa 1972.

Mogą także Ci się spodobać